10 Financiële instrumenten en risicobeheersing

Algemeen

De in deze toelichting opgenomen gegevens verschaffen informatie die behulpzaam is bij het inschatten van de omvang van risico’s die verbonden zijn aan de financiële instrumenten.

Havenbedrijf Rotterdam maakt gebruik van swaps om eventuele valuta-, prijs- en renterisico’s af te dekken, conform de richtlijnen in het Treasury Statuut. De berekende marktwaarde van deze derivaten bedraagt ultimo 2017 - € 353,5 miljoen (2016: - € 481,7 miljoen). Havenbedrijf Rotterdam past kostprijshedge-accounting toe (zie paragraaf Derivaten).

Derivaten

Renteswaps

Op 31 december 2017 heeft Havenbedrijf Rotterdam contracten inzake renteswaps uitstaan bij kredietinstellingen. De renteswapcontracten zijn ingegaan op 31 maart 2009 en hebben een resterende looptijd van 15 jaar. Havenbedrijf Rotterdam heeft uit hoofde van de renteswaps geen bijstortverplichtingen en loopt uit dien hoofde geen liquiditeitsrisico. Op grond van de contracten betaalt Havenbedrijf Rotterdam per kwartaal rente over een per periode vastgesteld nominaal bedrag. Dit nominale bedrag is gedurende 2016 gedaald van € 1 miljard naar € 900 miljoen en in 2017 van € 900 miljoen naar € 750 miljoen.
In 2016 heeft Havenbedrijf Rotterdam twee contracten, per contract groot € 50 miljoen, afgekocht voor € 59,4 miljoen. Van dit bedrag heeft € 32,0 miljoen betrekking op het ineffectieve deel van de hedge. Dit bedrag is verwerkt als rentelast in de winst- en verliesrekening. Het resterende deel van € 27,4 miljoen heeft betrekking op het effectieve deel van de hedge en is geactiveerd onder de vorderingen. Het bedrag wordt gedurende de resterende looptijd van de onderliggende waarde geamortiseerd op basis van de afloop van de hoofdsom. In 2016 is € 0,9 miljoen geamortiseerd en in 2017 € 2,0 miljoen. Deze kosten zijn als rentelasten verwerkt in de winst-en-verliesrekening van het betreffende jaar.
Op 31 oktober 2017 heeft HbR twee renteswapcontracten bij Rabobank, per contract groot € 50 miljoen en één renteswapcontract bij ABN AMRO groot € 50 miljoen afgekocht voor € 70,9 miljoen. Dit gehele bedrag heeft betrekking op een effectieve hedge en is geactiveerd onder de vorderingen. Het bedrag wordt gedurende de resterende looptijd van de onderliggende waarde geamortiseerd op basis van de afloop van de hoofdsom. In 2017 is € 0,9 miljoen van deze swapafkoop geamortiseerd. Deze kosten zijn als rentelasten verwerkt in de winst-en-verliesrekening.

De te betalen vaste rente is gemiddeld 4,8%. Daarnaast ontvangt Havenbedrijf Rotterdam een marktrente gelijk aan 3-maands Euribor over dit nominale bedrag. Op het moment dat de 3-maands Euribor negatief is dient Havenbedrijf Rotterdam deze te betalen. De renteswaps dienen ter dekking van het renterisico dat Havenbedrijf Rotterdam loopt op de variabel rentende leningen die uitstaan bij kredietinstellingen, alsmede de financieringsbehoefte op de lange termijn die volgt uit de strategische die volgt uit de strategische ambities van Havenbedrijf Rotterdam.

Open for viewing

(Bedragen x € 1.000)            
Banking partners Nominale waarde Afgedekt Te betalen Te ontvangen Reële waarde 31-12-2017 Reële waarde huidige notionals 31-12-2016 Reële waarde toenmalige notionals 31-12-2016
IRS contract 1 (Rabo) B 250.000 4,7996% 3-mnds Euribor -117.916  -133.891 -187.448 
IRS contract 2 (ING) B 150.000 4,8021% 3-mnds Euribor -70.796  -80.386        -80.386 
IRS contract 3 (ING) B 150.000 4,7940% 3-mnds Euribor -70.644  -80.221    -80.221 
IRS contract 4 (ABN) B 200.000 4,7915% 3-mnds Euribor -94.130  -106.893  -133.616
TOTAAL 750.000 4,7968%   -353.486 -401.391   -481.671

Bovenstaande tabel laat de reële waarde zien van de huidige notionals per 31-12-2017 in vergelijking met de reële waarde van de toenmalige notionals per 31-12-2016 en de huidige notionals per 31-12-2016. De vergelijking met de huidige notionals per 31-12-2016 wordt gemaakt om inzicht te geven in welk deel van de waardeverandering van de renteswap veroorzaakt wordt door de afkoop van notionals in 2017 en welk deel door de veranderde rentestanden.

Na de afkoop heeft Havenbedrijf Rotterdam een kwantitatieve ineffectiviteitsmeting uitgevoerd door de reële-waardeveranderingen van een hypothetisch derivaat (perfecte match met de afgedekte positie) te vergelijken met de reële-waardeveranderingen van het werkelijk afgesloten derivaat. De kwantitatieve analyse van de hedge-relatie en de dynamiek en timing van de investeringsprognoses leiden ertoe dat de hedge-relatie als effectief wordt beoordeeld. De berekende marktwaarde van de renteswap ultimo 2017 bedraagt - € 353,5 mln. (31 december 2016: - € 481,7 mln.). Dit is het bedrag dat HbR dient te betalen om de renteswap te beëindigen. Havenbedrijf Rotterdam is niet voornemens de gehele swappositie voortijdig te beëindigen omdat met de renteswaps het renterisico afgedekt wordt. De afname van de negatieve waarde wordt met name veroorzaakt door de afkoop van een deel van de swap.

Embedded derivaten

Havenbedrijf Rotterdam heeft onderzocht in hoeverre afgesloten contracten ook embedded derivaten bevatten en of deze afgescheiden dienen te worden. Hierbij heeft Havenbedrijf Rotterdam geconcludeerd dat diverse typen embedded derivaten binnen Havenbedrijf Rotterdam aanwezig zijn, maar dat deze een zodanig nauwe economische verbondenheid met het basiscontract hebben, dat afscheiding niet noodzakelijk is.

Risico's

De belangrijkste financiële (markt)risico’s zijn:

Rente- en kasstroomrisico’s

Het Havenbedrijf Rotterdam loopt renterisico over de rentedragende vorderingen (met name onder financiële vaste activa), liquide middelen en rentedragende langlopende en kortlopende schulden. Voor vorderingen en schulden met variabele renteafspraken loopt het Havenbedrijf risico ten aanzien van toekomstige kasstromen. Met betrekking tot vastrentende vorderingen en schulden loopt het Havenbedrijf risico over de marktwaarde. Met betrekking tot schulden met variabele renteafspraken is een viertal contracten met betrekking tot het renterisico aangegaan (zie renteswaps). De rubricering naar contractuele renteherzieningsdata (of aflossingsdata indien laatstgenoemde eerder liggen) van de financiële instrumenten van het Havenbedrijf waarover renterisico wordt gelopen, luidt als volgt:

Open for viewing

(Bedragen x € 1.000)           
  < 1 jaar 1-5 jaar > 5 jaar Totaal Gemiddeld gewogen effectieve rente in %
Vaste rentevoet (onderhevig aan renteprijsrisico)          
Financiële activa:          
Langlopende vorderingen 1.203  3.398  6.100  10.701  3,36%
           
Financiële passiva:          
Derivaten (notional amounts) 750.000  750.000  4,80%
           
Variabele rentevoet (onderhevig aan rentekasstroomrisico)          
Financiële activa:          
Derivaten (notional amounts) 750.000  750.000  3-mnds Euribor 
           
Financiële passiva:          
Kredietinstellingen 10.497  40.516  926.118  977.131  3-mnds Euribor + gem. opslag van 44,4 basispunt

Van de variabel rentende leningen per 31 december 2017 aan kredietinstellingen (€ 977 miljoen) is een bedrag van € 750 miljoen afgedekt middels renteswaps waarvan de gemiddelde vaste rentevoet 4,8% bedraagt. Het gemiddelde bedrag van de resterende notional amounts van de derivaten waarover vaste rente wordt betaald en variabele rente wordt ontvangen bedraagt € 643 miljoen.

Open for viewing

(Bedragen x € 1.000)        
  < 1 jaar 1-5 jaar > 5 jaar Totaal
Jaarlijks gemiddeld notional amounts (fixed) 750.000  750.000  588.758  642.505 
Jaarlijks gemiddeld variabele leningen (floating) 1.009.382  1.062.153  1.131.319  1.078.549 
Jaarlijks gemiddeld nettorisicopositie 259.382  312.153  542.562  436.044 

Valutarisico

Het Havenbedrijf Rotterdam is voornamelijk werkzaam in Nederland en de EU, maar verricht ook investeringsactiviteiten in het kader van internationale participaties. Over dat deel is een beperkt valutarisico.

Tegenpartij kredietrisico

Het Havenbedrijf Rotterdam handelt enkel met kredietwaardige partijen en heeft procedures opgesteld om de kredietwaardigheid te bepalen. Tevens heeft het Havenbedrijf Rotterdam richtlijnen opgesteld om de omvang van het kredietrisico bij elke partij te beperken. Bovendien bewaakt het Havenbedrijf Rotterdam voortdurend zijn vorderingen en hanteert een strikte aanmaanprocedure. Door de bovenstaande maatregelen is het kredietrisico voor Havenbedrijf Rotterdam minimaal. Verder zijn er geen belangrijke concentraties van kredietrisico binnen het Havenbedrijf Rotterdam.
Liquide middelen staan uit bij banken die onder toezicht staan van een centrale bank en minimaal een A-rating hebben.
Het Havenbedrijf Rotterdam heeft vorderingen verstrekt aan maatschappijen waarin wordt deelgenomen. Bij deze partijen is geen historie van wanbetaling bekend.

Commodity-risico

Op basis van de gemaakte afspraken met contractaannemers loopt het Havenbedrijf slechts een beperkt commodity-risico.

Liquiditeitsrisico

Het Havenbedrijf maakt gebruik van meerdere banken en instrumenten om over een verscheidenheid van kredietfaciliteiten te beschikken.

Reële waarde

De reële waarden van de in de balans en niet in de balans opgenomen financiële instrumenten van het Havenbedrijf Rotterdam luiden als volgt:

Open for viewing

(Bedragen x € 1.000)        
  Boekwaarde  Reële waarde 
  31-12-2017 31-12-2016 31-12-2017 31-12-2016
Balans:        
Langlopende  vorderingen 10.701  12.852 12.125  14.782
Langlopende  schulden- leningen -977.131  -1.043.439  -1.000.356  -1.107.243
         
Niet in balans opgenomen:        
Derivaten - - -353.486  -481.671

Langlopende vorderingen

De reële waarden van de langlopende vorderingen onder de financiële vaste activa zijn geschat aan de hand van de contante waarde van de toekomstige kasstromen tegen de geldende marktrente op balansdatum. De reële waarde ligt hoger dan de boekwaarde.

Langlopende schulden

De reële waarden van de langlopende schulden aan kredietinstellingen zijn bepaald aan de hand van de contante waarde van de toekomstige kasstromen tegen de geldende marktrente op balansdatum. Daarnaast is bij het vaststellen van de reële waarde geen rekening gehouden met eventuele herzieningsdata van de opslagen.

Derivaten

De waarde in het economisch verkeer van deze financiële instrumenten bestaat uit het bedrag waarvoor het Havenbedrijf deze instrumenten zou kunnen verhandelen of de verplichting kan worden afgewikkeld met goed geïnformeerde partijen die tot een transactie bereid zijn en onafhankelijk van het Havenbedrijf zijn. Zoals eerder aangegeven wordt de swap als effectief beschouwd en rechtvaardigt dit de toepassing van kostprijshedge-accounting.

Deelnemingen

Hoewel deelnemingen onder de definitie van een financieel instrument vallen, is de reële waarde van deelnemingen niet separaat bepaald. Er is geen indicatie voor een lagere marktwaarde en dus geen reden voor een impairment.

Liquide middelen, geldmarktfondsen, kortlopende vorderingen en kortlopende schulden

Gezien de korte looptijd van deze instrumenten benadert de boekwaarde de waarde in het economisch verkeer.