Roundtable: Digitalisering

Verzamelen, verbinden en delen

Digitalisering verandert de business van het Havenbedrijf Rotterdam en die van zijn klanten. Er ontstaan nieuwe businessmodellen en mogelijkheden op het gebied van het delen van data, vergroten van efficiency en zelf slimmer worden. Welke rol moet het Havenbedrijf Rotterdam spelen in deze ontwikkeling? Een rondetafel met experts en stakeholders.

Renée Rotmans bestudeert voor haar promotieonderzoek sociale innovatie en antecedenten daarvan, met een specifieke focus op innovatieve human capital praktijken in havens. Ze doet dat in het kader van het SmartPort samenwerkingsverband. Zij behaalde eerder een mastergraad in Strategic Management van de Rotterdam School of Management, Erasmus Universiteit, en een bachelorgraad in International Business Administration.

Hendrik Blokhuis was de afgelopen acht jaar CTO voor Europa, Midden-Oosten, Afrika en Rusland voor Cisco. Dit bedrijf is wereldwijd marktleider op het gebied van netwerkoplossingen voor het internet. Sinds januari 2017 is hij namens Cisco programmadirecteur Digitale Versnelling Nederland. Binnen dit programma werkt Cisco onder meer nauw samen met de Nederlandse overheid, onderwijs en het bedrijfsleven.

Steven Lak is voorzitter van havenondernemersvereniging Deltalinqs. Daarnaast bekleedt hij diverse andere bestuurlijk functies, waaronder voorzitter van de Rotterdam Port Promotion Council en lid van het Dagelijks Bestuur van VNO-NCW. Hij is ook voorzitter van ondernemersvereniging evofenedex, het netwerk van Nederlandse handels- en productiebedrijven met een logistieke of internationale operatie.

Paul Smits is directeur Financiën en Informatievoorziening (CFO), verantwoordelijk voor financiën, financieringen, informatievoorziening en procurement. In digitalisering en innovatie is hij al zijn gehele loopbaan geïnteresseerd. 'Ik heb me iets voorgenomen', trapt hij als gastheer de rondetafel af. 'We moeten er als Havenbedrijf Rotterdam voor zorgen dat als we over tien jaar terugkijken, we weten dat we op dat moment een beslissende afslag hebben genomen en dat het goed is geweest.'

'Ik ben er echt van overtuigd dat digitalisering een enorme impact gaat hebben op al onze operaties in dit gebied. Het is ook nodig om te kunnen blijven concurreren met andere havens.' Volgens Hendrik Blokhuis biedt digitalisering de kans om primaire processen in de haven echt anders vorm te gaan geven. 'Daarbij draait het om zaken efficiënter, veiliger en beter doen.' Paul Smits vult aan: 'Wij willen de beste experience aan onze klanten bieden. Digitalisering wordt daarin steeds belangrijker.' Steven Lak komt met een nuancering: 'De indruk kan ontstaan dat data belangrijker worden dan real life. De helft van de ondernemingen in de haven is productiegericht. Ik heb niet de indruk dat ze voor het produceren helemaal afhankelijk worden van datastreams. Digitalisering is nodig, maar we moeten het wel in het juiste perspectief zien.'

Sociale innovatie
'Een terechte nuancering', geeft Paul Smits aan. 'Maar we moeten wel vaart maken.' Een belangrijke constatering van het Havenbedrijf Rotterdam is dat er op het gebied van digitalisering zoveel te doen is. Kiezen is soms lastig. Paul Smits: 'Kijk alleen maar naar het digitaliseren van de fysieke infrastructuur in de haven. Hoe ga je daarmee om? Het heeft zo veel aspecten in zich dat het echt belangrijk is om daar een heldere strategie voor neer te zetten en te snappen waar je met elkaar naar toe wilt.'

'Samenwerken', speelt daarin volgens Renée Rotmans een belangrijke rol. 'Data wordt de main source van het havengebied, daar ben ik van overtuigd. Je ziet allerlei projecten, maar partijen weten van elkaar niet waar ze nou precies mee bezig zijn. Daarom is samenwerking essentieel. Op dat moment komt het belang van sociale innovatie om de hoek kijken.' Hendrik Blokhuis vult aan: 'Met name rondom dit gebied blijkt dat de groei en de positieve effecten van innovatie vooral te maken hebben met sociale innovatie en niet met de technische variant: 75% tegenover 25%. Mensen en bedrijven die met elkaar samenwerken, daar draait het om. Dat doet voor mij als techneut natuurlijk een beetje pijn. Nou zie ik stiekem natuurlijk wel een rol voor een technisch platform om ervoor te zorgen dat partijen efficiënt en doelgericht kunnen samenwerken.'

De cijfers die Hendrik Blokhuis noemt, zijn afkomstig uit de Haven Innovatie Barometer. In 2016 werd het onderzoek voor de eerste keer uitgevoerd, waarbij ongeveer een derde van de bedrijven uit de regio Rotterdam meedeed. Gevraagd werd onder meer naar wat bedrijven aanzet tot innoveren, wat bedrijven succesvol maakt in innovatie en waarin bedrijven op dit moment investeren als het gaat om innovatie. Hendrik Blokhuis: 'Een van de conclusies luidde dat bedrijven weten dat sociale innovatie meer oplevert dan technische innovatie. Toch gaan de investeringen op korte termijn vooral naar vernieuwing van techniek.'

'Sociale innovatie is natuurlijk een heel breed begrip', vervolgt Hendrik Blokhuis, 'maar het heeft vooral te maken met het belangrijker worden van intra- en interpersoonlijke vaardigheden. Het gaat om een betere manier van samenwerken. De winst zien, ook als concurrenten. Je kunt van elkaar leren en toch je uiterste best doen om zelf de beste te zijn. Daar wordt iedereen beter van. Ik weet niet zeker of dit in de haven al voldoende gebeurt.' Steven Lak reageert: 'We weten - ik ga even de verlader spelen - dat het de oplossing is als alle partijen in de keten data met elkaar delen. We weten ook dat een aantal spelers dat niet doet; soms omdat ze geld verdienen aan het feit dat ze dat niet doen. Wij gaan binnenkort als verladers bespreken dat wij in onze contracten opnemen dat, als dienstverleners in onze keten willen werken, zij zich verbinden aan het delen van data.'

Juiste skills
Om er achter te komen hoe de samenwerking binnen de haven verloopt, interviewde Renée Rotmans voor haar promotieonderzoek vertegenwoordigers van bijna 50 bedrijven uit verschillende sectoren. 'Die zagen natuurlijk ook allemaal de uitslagen van de Haven Innovatie Barometer. Toch zeggen nog veel CEO’s: 'We geloven in de sociale component, maar we moeten het toch echt gaan hebben van technologische innovaties. Dan gaan we slimmer werken en de productiviteit neemt toe. Maar wat doe ik met de mensen die ik in de toekomst niet meer nodig heb?' Bedrijven geloven dus in die technologische innovaties, maar weten niet hoe hun medewerkers daar mee om moeten gaan. Dat laatste heeft ook te maken met de sociale component. Daar moeten we meer aandacht aan besteden.'

Paul Smits herkent het dilemma: 'Wil je inderdaad een bedrijf zijn dat als gevolg van digitalisering mensen moet ontslaan of creëer je in alle opzichten nieuwe kansen. Een goed idee leidt tot succes, daar hoef je geen groot bedrijf voor te zijn. Ik bezocht onlangs een bedrijf dat meedeed aan een tender om een kraan voor een platform te ontwerpen. Zij dienden geen offerte in, maar bouwden een digitaal prototype in 3D en leverden dat op een usb-stickje in. Zij kregen de opdracht omdat de kraan zo tastbaar was vormgegeven; beter dan 100 pagina's op papier. Een dergelijk vooruitstrevend bedrijf, (nog) geen marktleider, is uiteindelijk in staat om te groeien, om meer werknemers aan te nemen en komt waarschijnlijk minder snel in de situatie dat er mensen uit moeten.'

Sterker nog, de praktijk wijst uit dat er een tekort dreigt aan medewerkers in de haven of aan de havengerelateerde ondernemingen. 'Dan gaat het wel om mensen met de juiste skills', zegt Hendrik Blokhuis. 'Terugkomend op de Haven Innovatie Barometer: het gaat niet alleen om de juiste kennis, maar ook om intra- en interpersoonlijke skills. Steek je kop niet in het zand, kijk om je heen, zoek de samenwerking, zie waarde in de verbinding. Dat kan bijvoorbeeld binnen projectgebaseerd onderwijs. Introduceer nieuwe mensen niet pas in het bedrijfsleven als zij zijn afgestudeerd, maar laat ze tijdens hun studie al meelopen, zodat het bedrijfsleven daarin een belangrijke rol kan spelen. En wees ook niet bang dat digitalisering per definitie leidt tot ontslagen. Digitaliseren zet mensen in een productieproces weer in de driving seat. Want je hebt hun kennis nodig. Je geeft ze nieuwe bouwblokjes waarmee ze hun bestaande werk met een andere blik kunnen bekijken en wellicht efficiënter kunnen maken. Bijscholing kan nodig zijn, maar je moet er in ieder geval voor zorgen dat het huidige onderwijs beter aansluit op de nieuwe vragen van de arbeidsmarkt.'

Renée Rotmans geeft aan dat er wat dat betreft een mooie basis ligt in het havengebied. 'Diverse betrokkenen, zoals het Havenbedrijf Rotterdam, Deltalinqs en de gemeente Rotterdam zijn bezig met projecten om scholen en het bedrijfsleven steeds beter op elkaar te laten aansluiten. Kijk bijvoorbeeld naar het Techniekcollege en de trainingsplant RDM. Op mbo- en hbo-niveau boeken we vooruitgang en er wordt steeds nauwer samengewerkt met bijvoorbeeld de Erasmus Universiteit en de TU Delft.' Steven Lak schetst het belang vanuit een van zijn posities: 'Binnenhalen en goed opleiden van talent is van onschatbare waarde. Dat moeten we echt nog beter gaan doen. Vanuit Deltalinqs zitten we regelmatig met vertegenwoordigers van bedrijfsleven, onderwijs en overheid bij elkaar om tot oplossingen te komen. Daarbij hebben we ook veel aandacht voor het bekender maken van het gevarieerde werk in de haven.'

Leidende en stimulerende rol
Na een uitstap naar de aansluiting van het onderwijs op de veranderende arbeidsmarkt als gevolg van de digitalisering, keren de deelnemers aan de rondetafel terug naar de kracht van samenwerking en de rol van het Havenbedrijf Rotterdam daarin. Hendrik Blokhuis: 'In de techniek van softwareontwikkeling heb je de agile approach. Je valt, je staat op, je leert en gaat verder. Gaandeweg probeer je dan de innovatie aan te drijven. Ik denk dat in dit havengebied uiteindelijk een breed digitaal platform ontstaat, met een leidende en stimulerende rol van het Havenbedrijf Rotterdam. Volgens mij doet dat platform drie dingen: het verbindt, verzamelt en deelt zijn waarde naar mensen, dingen en processen.' Steven Lak benadrukt dat verbindingen in de haven van alle tijden zijn. 'Zo is bijvoorbeeld ook de Gezamenlijke Brandweer ontstaan.'

Volgens Paul Smits speelt samenwerking al lange tijd een belangrijke rol in de strategie van het Havenbedrijf Rotterdam. 'Toen we bijvoorbeeld meer dan tien jaar geleden met Portbase begonnen, zeiden we: 'Wij gaan dit samen met en voor alle betrokken partijen doen.' Tot en met de dag van vandaag is Portbase van de hele community. Het is wel zaak om snelheid te maken. Concurrentie van andere havens ligt op de loer. Ik wil partijen echt meekrijgen. Soms praten we te lang en doen we te weinig. Als je bijvoorbeeld met één terminal en één verlader een pilot wilt doen, kan dat in zes weken. Je maakt meer vaart en vervolgens kijk je of dat succesvol is. Soms heb je het consensusmodel nodig, bijvoorbeeld bij de Container Exchange Route. Dat moet je van tevoren goed met iedereen afstemmen voordat je eraan begint.'

Het Havenbedrijf Rotterdam zette in 2017 de digitale ambities extra kracht bij door het initiatief te nemen om de afdeling Digital Business Solutions op te gaan richten. Paul Smits: 'Daarmee willen we nadrukkelijker aansluiting vinden en positie innemen in digitale ontwikkelingen die het globale speelveld van logistiek en havens beïnvloeden. Daarnaast zorgen we met deze stap voor nieuwe inkomsten door verkoop van digitale producten en services aan marktpartijen binnen de Rotterdamse havencommunity, aan andere havenautoriteiten en aan marktpartijen in globale havencommunities.' Volgens Hendrik Blokhuis een goede stap. 'Ik zie het vooral in het licht van het zijn van een platform. Je zet het concreet neer, zoekt samenwerking en vervult een voortrekkersrol. Je wacht niet af, maar acteert.' Ook hier brengt Steven Lak een nuancering aan. 'Ik denk dat je als Havenbedrijf Rotterdam altijd een rol kan en moet spelen op gebieden waar de markt kansen laat liggen. Je bent hier echter wel primair voor je klanten en voor de economie van Nederland en Europa. Natuurlijk kun je producten elders vermarkten, dat is ook voor Nederland uitstekend. Maar bij het maken van die keuzes, hoort ook dat je primair kijkt naar what's in it for this area? Dan zie je denk ik langzaam maar zeker dat je je keuzes ook wat scherper kunt maken. Door goede informatie kun je dingen sneller doen, maar je weet niet alles. Op het laatste moment komt nog steeds die storm voorbij. Ik zie wel dat er keuzes te maken zijn, maar het is volgens mij iets minder complex als je zegt: 'Waar waren we ook alweer van en waar zijn we niet van?' We zijn hier als Havenbedrijf Rotterdam niet van alles.'

Renée Rotmans besluit: 'Als we de slimste haven willen zijn en blijven, moeten we met elkaar echt in digitale en sociale innovaties investeren. Ze versterken elkaar. Voor het Havenbedrijf Rotterdam past daar ook de rol van stimulator bij. Daarin neemt de organisatie nu heldere stappen door activiteiten op digitaal gebied te bundelen. Daarmee ontstaat in feite het gewenste digitale platform. Door de uitwisseling van data en informatie door partijen in de totale keten, kunnen we in Rotterdam activiteiten beter op elkaar afstemmen en voorkomen we verspilling van tijd, geld, middelen en mensen. Dit komt de concurrentiepositie van de Rotterdamse haven ten goede.'